Bí ẩn nước Nga: Không tin vào những giọt nước mắt!

Thứ bảy - 02/09/2017 12:51

Một đất nước vĩ đại cả về diện tích, chiều sâu văn hóa, tầm trí tuệ lẫn những nghịch lý mà người dân một nước như chúng ta rất khó hình dung...

20 năm chưa có dịp trở lại nước Nga. Và ngần đấy thời gian cũng là quá đủ để trong tôi bùng cháy cảm xúc về một đất nước vĩ đại cả về diện tích, chiều sâu văn hóa, tầm trí tuệ lẫn những nghịch lý mà người dân một nước như chúng ta rất khó hình dung. Với tôi, thật sự mà nói nước Nga có gì đó mơ hồ, khó nắm bắt như thể ta đang cầm trên tay con búp bê Matrioska và cứ tần ngần mở ngắm từng con bên trong, hết con này tới con khác, tưởng đã hết mà không bao giờ hết. Vì vẫn còn nữa những con nhỏ hơn, nhỏ hơn nữa, nhỏ đến vô cùng.

1. 12 giờ đêm xuống đến sân bay thành phố Irkutsk. Sau chuyến bay dài cả ngày trời từ Hà Nội, quá cảnh Bắc Kinh, rồi chuyển tiếp máy bay của hãng hãng không Hải Nam Trung Quốc, tôi cũng thấm mệt. Mệt nhưng háo hức vì cuối cùng mình đã đặt chân đến điểm tiếp giáp giữa Siberia và vùng Viễn Đông của LB Nga. Trời khá lạnh, khoảng trên 10 độ, cộng với chút ánh sáng vàng vọt của hệ thống chiếu sáng sân bay khiến tôi khẽ rùng mình.

Cảm giác đầu tiên là nước Nga vẫn vậy, vẫn như nhiều năm trước với khu nhà làm thủ tục nhập cảnh cũ kỹ lắp ghép từ những khối bê tông xám xịt, bên trong là cánh cửa ra vào bằng gỗ sồi cứ kêu rít mỗi khi có người đóng mở. Sự khắc khổ từ những năm dài của nền kinh tế kế hoạch mà ta thường gọi là thời bao cấp hiển hiện rõ khi đến tờ khai hải quan người ta cũng “cấp phát” đến từng người, không có chuyện để từng xấp tùy nghi khai báo như ở các sân bay quốc tế khác.
 
1

Khu vực trung tâm thành phố Irkutsk. (Ảnh: T.S).

Có lẽ vì Irkutsk là sân bay tỉnh lẻ, ngoài mấy chuyến bay quốc tế đến Bangkok, Ulan Bator và Bắc Kinh thì chủ yếu dành cho các tuyến bay nội địa. Bởi vậy, các dịch vụ, tiện nghi dành cho khách lữ hành theo như chuẩn sân bay quốc tế gần như là con số không tròn trĩnh: không duty free, không quầy bán đồ lưu niệm, không điểm đổi ngoại tệ, không quán ăn nhanh… và dĩ nhiên không kèm nụ cười thân thiện từ phía các nhân viên phục vụ mặt đất.

Một “đặc sản” nữa của thời xa xưa – là xếp hàng cả ngày – cứ nhẫn nại xếp hàng để chờ đợi đến lượt mình – xếp hàng không biết để làm gì – cứ phảng phất trong không khí đặc quánh hơi người của phòng chờ nhỏ hẹp. Và biết làm sao khi mà thời gian là thứ thừa thãi nhất ở nước Nga? Nghĩ vậy, lại nghĩ nữa về thời gian với 3 thì thời gian trong tiếng Nga (quá khứ, hiện tại và tương lai), rốt cuộc sau 20 phút rồng rắn xếp hàng, tôi cũng lần mò đến được ô cửa kiểm soát an ninh.

Ở đó, anh nhân viên cứ xoay tròn tấm hộ chiếu, ngó ngang ngó dọc xem có “đúng người, đúng tội” không, rồi loay hoay đọc gì đó trên màn hình vi tính, và mất tới 10 phút mới gõ cộp con dấu nhập cảnh. Có lẽ tay nhân viên an ninh mẫn cán này ngạc nhiên không biết tôi và bạn tôi, hai thằng cha người Việt duy nhất trên chuyến bay với đa phần hành khách là người Trung Quốc đến làm gì ở hồ Baikal?

Nhưng cuộc phiên lưu chưa dừng lại, đến khâu kiểm tra hải quan mới thấy… hình như mình là tội phạm hình sự thật sự: trong sự trông chừng của 2 chú chó bẹc-giê to đùng, một cô nhân viên có vẻ mặt lạnh tanh nói cộc lốc bằng tiếng Nga “để vali lên bàn mở cho tôi xem có gì bên trong”. Đồ đạc tôi mang theo chỉ có vài bộ đồ và 2 cây thuốc lá nhưng cũng bị vặn vẹo sao mang nhiều thế, định bán ở chợ đen sao? Đôi co một lúc rồi tôi cũng được thả ra ngoài, nói như các dòng tin thông tấn là không có tổn thất về người và thuốc lá.

Lúc đó đã gần 2 giờ sáng. Sân ga Irkutsk vắng lặng. Thi thoảng có vài chiếc taxi ập đến hỏi về đâu. Họ ra giá 400 rúp. Tôi nhất quyết chỉ trả nửa số tiền đó đúng như lời dặn dò của một người bạn Nga đã đặt chỗ trước cho chúng tôi trong khách sạn có tên dịch ra tiếng Việt là “Người Nga”. Nhưng đáp lại chỉ là câu nói “hâm à, giờ này mà mày trả có 250 rúp sao?” – mấy bác tài hất hàm phóng thẳng đi và không quên gửi kèm mấy câu chửi tục.

Quá mệt với màn trả giá cho taxi “dù”, cuối cùng tôi cũng leo lên một con xe Nissan tay lái nghịch của một bác tài có vẻ mặt chất phác. Giá tiền là 500 rúp, không hơn không bớt, quy đổi ra khoảng gần 20 USD. Thôi đành vậy, nhập gia thì phải tùy tục, chỉ tôi cứ dằn vặt sao ngu thế, 400 rúp không đi mà lại chọn xe 500 rúp. Bù lại, bác tài tỏ ra vui tính kể lể bác phải kiếm ăn thêm bằng cách chở khách ban đêm ở nhà ga và giá thế cũng hợp lý vì “tôi phải trả mỗi tháng 1.500 rúp cho quyền được vào sân bay. Trả tiền tươi cho bảo vệ sân bay đấy” – bác nói hàm nghĩa “làm luật” – một kiểu bảo kê thường thấy ở nước Nga (và cả ở chúng ta).

Chiếc xe bon nhanh trên những con đường không một bóng người và để tạo sự thân mật tôi hỏi cuộc sống ra sao ở đây, bác tài nhún vai: “Ồ, camu cac – mỗi người mỗi kiểu. Riêng tôi thì thấy khó khăn hơn thời Xô Viết. Thời đấy tôi lái taxi được trả lương tháng 180 rúp, số tiền đủ sống cho cả gia đình. Còn giờ cái gì cũng đắt đỏ, vật giá leo thang ầm ầm. Cả xăng ở đây dù có nhà máy lọc dầu sát bên vẫn mắc hơn ở thủ đô Moskva. Không hiểu sao vậy”. Và như lời tâm sự của bác lái xe – một người từng trải qua nhiều cuộc cách mạng – những người cao tuổi có lẽ là những người chịu nhiều thiệt thòi nhất trước mỗi biến động dù là nhỏ nhất của lịch sử.

2. Gọi là khách sạn cho có vẻ hoành tráng, chứ thực ra nơi tôi ngủ đêm chỉ là một ký túc xá sinh viên không hơn không kém. Phòng bé xíu với tiện nghi ở mức tối thiểu gồm 2 giường ngủ, một cái tủ nhỏ để mấy thứ vặt vãnh và phòng tắm vòi sen có nước nóng. Chỉ có giá cả là cao ngất ngưởng, ngang tầm khách sạn 5 sao ở ta – giá 1 đêm tới 3.800 rúp, hơn 100 USD! Thế mà cô lễ tân còn mỉm cười nói giá phòng như vậy còn là rẻ chán nếu đem so sánh với những thành phố lớn như Moskva hay Saint Peterburg. Thế mới biết tiền không là gì ở một đất nước mà người ta chỉ cần khoan sâu dưới lòng đất vài chục mét là đã có “vàng đen” tuôn chảy.

Ôi thời gian! thời gian trôi qua, thời gian thay đổi, thời gian để lại những dấu ấn khó phai nhòa. Nhớ lại những năm 90 của thế kỷ trước, trong khoảng 10 năm sau khi Liên Xô tan rã, người dân Nga đã phải sống qua thời điểm cay đắng nhất khi mà những bất ổn chính trị khiến họ hoàn toàn mất phương hướng trong cuộc mưu sinh. Con số thống kê cho thấy năm 1992, tỷ lệ tử vong ở nước Nga vượt quá tỷ lệ sinh đẻ, tuổi thọ người dân giảm sút sánh ngang với các nước chậm phát triển nhất. Thậm chí vào năm 1999, GDP của nước Nga còn chưa bằng mức năm 1989. Nhưng giờ đã khác. Người ta nói với tôi rằng “mọi thứ đã tốt hơn nhiều”.

Ngay tại nơi khỉ ho cò gáy như Irkutsk, người dân bình thường cũng ăn mặc chải chuốt với đủ loại hàng hiệu và thơm lừng mùi nước hoa Chanel số 5 cổ điển. Các cửa hiệu thì chật ních hàng hóa. Bởi đa phần là hàng nhập khẩu nên giá khá “chát”: Một kí lô đào, hay hồng bán với giá khoảng 7 USD, còn một đôi giày mùa đông loại tốt bạn không thể kiếm được với giá dưới 120 USD.

Riêng về khoản đồ uống thì khỏi nói: nước Nga bao giờ cũng là siêu cường số một. Ở các cửa hàng từ lớn đến bé, từ kiốt, tiệm tạp hóa đến siêu thị, người ta bày bán số chủng loại bia nhiều đến mức có nằm mơ cũng không thấy ở đâu trên thế giới. Thôi thì đủ loại chất liệu chai, đủ giá cả, đắt có, rẻ có, dường như người ta không muốn ai phải mất phần trong tiệc nhậu tưng bừng của mùa thu nước Nga. Rượu vang cũng thừa mứa như vậy. Còn loại rượu vodka quốc hồn, quốc túy thì miễn bàn khi chỉ tại một quầy bán rượu siêu thị, tôi đếm cả thảy có 50 loại, mà tột đỉnh là loại có những miếng vàng lá nhỏ xíu lượn lờ trong thứ nước trong vắt như giọt nước mắt.

Quả thật là nước Nga đã đoạn tuyệt với những ngày khốn khó khi mà hàng Trung Quốc giá rẻ với chất lượng mà người Nga nói rằng là “quần áo sử dụng một lần” hay “giày đi trong một tuần” còn tràn ngập khắp hang cùng ngõ hẻm. Giờ là thời của hàng hóa chất lượng cao và giá cao. Đi ăn một bữa tối ở nhà hàng phải trả 150 USD là chuyện nhỏ “như con thỏ” ở nước Nga hiện tại. Đó là còn chưa nói tới giá thuê một mét vuông nhà ở khu trung tâm Moskva có khi tới trên 10.000 USD/tháng.

Và đúng như tựa phim “Moskva không tin vào những giọt nước mắt” – một bộ phim diễm tình của Liên Xô trước đây từng đoạt giải Oscar cho phim nước ngoài hay nhất – người Nga không khóc dù trong bất cứ hoàn cảnh nào. Họ không tin vào những giọt nước mắt và có lẽ chỉ có sức nặng của đồng tiền kiếm được bằng mồ hôi, bằng sức lao động chân chính… mới khiến họ nhỏ lệ.

Đi phượt Baikal

Với dân “phượt”, một khái niệm mới trong giới trẻ Việt Nam có hàm ý đi du lịch dân dã kiểu “Ta ba lô” thì Baikal là điểm đến trong mơ. Được coi là thiên đường hạ giới, hồ Baikal- theo giải thích của một pháp sư (saman) có bàn tay 6 ngón và khuôn mặt dường như là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn vốn ngồi hành nghề coi tướng số dưới chân tượng đài V.I. Lênin ở trung tâm thành phố Irkutsk – còn là nơi chọn “đăng ký hộ khẩu” của khá nhiều vị thần đủ mọi quốc tịch. Và nếu đúng như vậy thì hẳn các vị thần thánh linh thiêng cũng phải mỉm cười khi thấy sau 25 triệu năm hình thành, đến giờ hồ này vẫn giữ được vẻ đẹp hoang sơ, đẹp đến mê hoặc dù có hay không giọng ca của nàng tiên cá.
 
1

Đảo Olkhon ở hồ Baikal.

1. Người Nga thường gọi Baikal là “viên ngọc trai” và “mắt xanh” của Siberia. Còn người Buryat, một tộc người Mông Cổ, sống nhiều thế kỷ quanh hồ lại đặt cho nó cái tên “biển thiêng”. Thú thật, khi ngắm Baikal từ ven bờ hay từ bên trên những tảng đá cao chót vót, tôi thấy nó giống với đại dương thứ năm hơn là “hồ”, bởi đơn giản nếu gọi là hồ thì các loại hồ của chúng ta như hồ Tây, hồ Ba Bể,… chắc chỉ đáng gọi là cái ao làng hoặc cái “vuông tôm” không hơn không kém.

Để thấy được sự độc nhất vô nhị của Baikal cần biết rằng đây là hồ nước ngọt cổ nhất, sâu nhất, lớn nhất, trong nhất, chiếm tới 20% tổng lượng nước ngọt không bị đóng băng quanh năm trên bề mặt Trái đất với nơi sâu nhất đo được ở mốc 1.637m.

Về diện tích, Baikal rộng đến mức ta có thể nhét trọn cả nước Bỉ hay Hà Lan bên trong làn nước trong như ngọc bích. Dĩ nhiên, sự phong phú và đa dạng của hệ động, thực vật thì khỏi phải nói: có tới 2/3 trong số 1.700 loại đang sống ở Baikal ta không thể tìm đâu ra trên Trái đất. Ở bảo tàng cạnh một ga xe lửa trên tuyến đường sắt cổ xuyên Siberia, người phụ nữ bán đồ lưu niệm thấy tôi chăm chú đọc một cuốn cẩm nang du lịch bày bán với giá 550 rúp (khoảng 25 USD) đã vồn vã giới thiệu một đặc sản của hồ Baikal là cá Golomianka.

“Chỉ có ở Baikal. Còn không có tên gọi tiếng La-tinh” – bà nói và cho biết thêm nếu ăn sống cá có mùi vị của mỡ heo muối (salo) nhưng thanh thoát và dễ chịu hơn. Thật ra, Golomianka không phải là loại cá ngư dân ở đây đánh bắt vì nhiều mỡ đến mức đem chiên xù trong chảo nó chỉ còn độc bộ xương sống. Điểm độc đáo nhất ở Golomianka là nó trong suốt, qua phần đuôi có thể nhìn rõ lục phủ ngũ tạng bên trong giống như ta đọc trang sách từ những chữ cái lớn và khác biệt với mọi loài cá khác, Golomianka không đẻ trứng mà đẻ thẳng ra cá con.

Tất nhiên ta không thể không nói đến hải cẩu Nerpa lừng danh Baikal. Là loài hải cẩu duy nhất sống trong môi trường nước ngọt, với số lượng ước khoảng 80.000 con, đến nay người ta còn tranh cãi không biết làm cách nào nó chui được vào Baikal. Đa phần các chuyên gia nghiêng về giả thuyết hải cẩu Nerpa vào Baikal từ Bắc cực qua ngả sông Enisei – Angara từ thời kỷ băng hà. Nhưng cũng có ý kiến cho rằng nó là loài đặc hữu, là “thổ dân” sinh ra cùng với Baikal.

Và tuy quý và hiếm vậy nhưng Nerpa vẫn có thể bắt gặp… ở chợ Irkutsk trong hình hài những chiếc mũ lông che kín đầu trong cái lạnh cay nghiệt của mùa đông Siberia. Khi tôi hỏi làm sao mục kích được con hải cẩu Nerpa trong môi trường tự nhiên, các hướng dẫn viên du lịch nói rằng phải có giấy phép đặc biệt đến đảo Usannhi và dĩ nhiên cần rất nhiều tiền: Để tham quan khu bảo tồn trên đảo và chụp ảnh Nerpa, người ta lấy phí mỗi người 1.000 rúp (khoảng 35 USD). Thôi thì đành chọn một loài khác “phổ thông” hơn để làm quen và thưởng thức – loài cá Omyl, một đặc sản thực sự bày bán khắp trong và ngoài Irkutsk.

Tại đảo Olkhon, đảo lớn nhất ở hồ Baikal (Baikal có cả thảy 26 đảo lớn, nhỏ) có diện tích 720km vuông, một người Buryat hành nghề đánh cá cho tôi biết Omyl thuộc loại cá hồi trắng sống ở độ sâu 30 – 50m, đánh bắt bằng lưới. Một con cá Omyl sống đến 25 năm chỉ dài cỡ 20cm và cân nặng chưa tới 1kg – “nghĩa là 1 năm nó chỉ tăng trọng có vài chục gram” – ông lão đánh cá giải thích tại sao đi Baikal mà chưa ăn Omyl thì coi như chưa tới Baikal.

Tôi cũng đã thử ăn Omyl ở đủ thể dạng: ăn sống, ăn chiên, ăn cá muối, cá xông khói, cá hấp xửng và cảm giác là chưa cá nước ngọt nào ngon cỡ vậy, thậm chí người không ăn cá cũng sẽ không từ chối hương vị mê hoặc của đặc sản này. Ở Siberia, người ta có cách chế biến cá Omyl khá lạ: cá sau khi rửa qua bằng nước hồ lạnh, để ráo nước, bỏ ruột và mang cá, rồi chà xát muối bên trong đầu, thân và lườn cá, muối sử dụng phải là muối hột to bản vì nếu không độ mặn trong và ngoài sẽ không đều. Nếu muốn có loại xông khói lạnh thì công đoạn tiếp sau là đem phơi khô trong phòng có gió lùa trong khoảng 2 ngày. Làm đúng cách, bề mặt cá khô nhưng bên trong thịt còn tươi nguyên.

Còn muốn có loại cá Omyl xông khói nóng thì phải dùng gỗ táo hoặc anh đào còn nguyên vỏ, tuyệt đối không dùng gỗ bạch dương vì làm cá có vị chát. Nhưng tuyệt nhất có lẽ vẫn là món ukha (canh cá hay cá ám kiểu Nga nấu với cá Omyl tươi, chút gạo, khoai tây và hành tây) đun trên bếp lửa ngoài thiên nhiên hoang vắng. Tôi đã trải qua tâm trạng phấn khích đến khó quên khi thưởng thức món ukha này vào một buổi chiều tà bên bờ hồ Baikal với rừng thông xào xạc xen lẫn tiếng sóng vỗ ì oàm dội đến từ những khối đá và càng thấy da diết hơn khi bài ca “Biển vinh quang – Baikal thần thánh” cất vang.

2. Ở đảo Olkhon đã là ngày thứ hai. Đảo quạnh hiu với cái thị trấn nhỏ khoảng 1.500 người sinh sống. Từ ngôi nhà bằng gỗ thông trên đồi, tôi có thể thỏa thuê ngắm những con bò lười nhác gặm cỏ bên bờ hồ. Xa xa là những ghềnh đá dựng đứng. Và ngút ngàn rừng thông, rừng bạch dương chạy xa tít đến tận chân trời…Xưa kia khi đến Siberia, hình như đại văn hào Nga Chekhov từng viết rằng sức mạnh và sự quyến rũ của rừng taiga không phải ở những cây cao khổng lồ, không phải ở trong sự tĩnh mịch tột cùng mà là ở chỗ chỉ có những đàn chim bay ngang mới biết nơi cánh rừng kết thúc. Điều đó thật đúng với cảm xúc của tôi khi du ngoạn Baikal.
 
2

Buôn bán ven hồ Baikal.

Đến đây ngày đầu tiên bạn sẽ thấy dửng dưng với mọi thứ, sang ngày thứ hai mới bùng lên cảm giác ngạc nhiên thú vị, còn những ngày tiếp theo thì chắc chắn bạn sẽ không muốn rời xa điều kỳ diệu mang tên Baikal. Đã chớm thu, lá cây bắt đầu ngả sang màu vàng. Tôi cùng một nhóm khách người Nga, Pháp, Thụy Điển leo lên chiếc xe Uaz đít vuông cổ lỗ sĩ đi tham quan đảo. Chiếc xe – nói như một du khách Nga – chắc là xuất xưởng từ thời cố Tổng Bí thư Brejnhev còn cắp sách đi học – không biết bằng phép lạ nào cũng nổ máy được.

Đường đi với 4 điểm tham quan dài chừng 30 cây số khá quanh co hiểm trở, giống với địa hình “một đèo, một đèo, lại một đèo” của vùng Tây Bắc khiến chúng tôi cứ nhảy dựng trong xe, đến nỗi bà khách đồ sộ ngồi phía trước nhắm tịt mắt, há hốc mồm khoe nửa hàm răng bịt vàng SJC sáng lòa cả xe. Bù lại, cảnh quan thật tuyệt với các mỏm đá cứng nhọn hoắt tạo đủ hình dáng mà đầu óc con người có thể hình dung ra. Mũi Khoboi (tiếng Buryat nghĩa là răng nanh) thì giống pho tượng phụ nữ bán thân trong kiến trúc Hy Lạp cổ mà theo truyền thuyết đó là một phụ nữ người Buryat do lòng tham và đố kỵ đã bị trời đày biến thành đá. Cách không xa là bãi đá tình yêu với hình hài một phụ nữ nằm ngửa co gập 2 chân.

Và tin hay không tin là tùy bạn nhưng người ta nói rằng nếu chưa có con thì hãy đi vào đây, sang khoảng chân bên trái sẽ thụ thai con gái, sang phải là con trai, còn đi vào “chính điện” thì rất tiếc sử sách không đề cập có trường hợp sinh đôi hay chỉ còn lại niềm vui sướng tột đỉnh?! Dù gì Baikal cũng ngập tràn giấc mơ thật và ảo, đến mức bạn phải đập tay vào đầu mới tin sự huyền bí là có thật. Ở đây, ảo ảnh là hiện tượng bình thường, xảy ra hàng ngày do sự khác biệt về nhiệt độ làm các tia sáng bị bẻ cong từ luồng không khí nóng sang luồng không khí lạnh hơn ở mặt nước.

Chính sự khúc xạ ánh sáng này đã tạo sự liên tưởng kỳ dị như hình ảnh một người đi xe đạp trong ráng chiều bỗng thoắt trở thành kẻ cưỡi trên chiếc máy bay Boeing, một chiếc thuyền bồng bềnh trên mặt hồ thì giống với con tàu Titanic đang nhả khói… Dường như mặt nước hồ phẳng lặng mất hút ở nơi nào đó xa, xa xa lắm… Và thứ lỗi cho tôi, sau 1 ly vodka “za zdorovie” (chúc sức khỏe), tôi lờ mờ nhận thấy các cô gái Nga dù đã tuyệt đẹp – nhưng nói như trong chuyện cổ tích – soi bóng mình dưới mặt nước lại thấy Baikal còn “muôn phần đẹp hơn”…

Người đi, kẻ đến

Nước nhỏ có vấn đề của nước nhỏ, nước lớn có vấn đề của nước lớn. Đó là chuyện đương nhiên. Với nước Nga, vấn đề lớn nhất là lãnh thổ quá lớn, trải dài gần 10 múi giờ, trong khi dân số lại không tương xứng, chỉ khoảng 150 triệu người (và đang có xu hướng sụt giảm thêm) cho nên ngoài giải pháp kích thích sinh đẻ như trợ cấp khoảng 10.000 USD cho các gia đình sinh con thứ 2, thứ 3… thì việc áp dụng một chính sách nhập cư khôn khéo đang là mối quan tâm hàng đầu của chính quyền liên bang.
 
1

Bến phà ở đảo Olkhon, TP Irkutsk.

1. Thuở nhỏ, cô con gái tôi rất thích trò chơi xếp hình bản đồ thế giới từ những tấm các tông đục khoét lồi lõm khác nhau. Và mỗi nước có một màu của mình. Có những nước chỉ cần xếp chẵn một ô, thậm chí hai, ba nước vừa lọt thỏm trong một khối màu. Nước càng nhỏ thì sắp xếp càng đơn giản. Nhưng tới nước Nga, bao giờ nó cũng tắc tị, để dành xếp cuối cùng. Cho đến tận giờ khi đã lên lớp 10, theo như bé hình dung, đất nước này vẫn quá lớn, vẫn quá phức tạp và còn phức tạp hơn cả các đại dương có tô màu xanh thẫm. Cứ nhớ lại chuyện này trên chuyến xe xuyên Siberia, tôi lại thầm mỉm cười: Liệu mình có khả năng hơn con gái hay nước Nga vẫn phức tạp và khó hiểu với tất cả?

Thật khó cắt nghĩa khi chính người Nga tự bản thân cũng thấy khó hiểu với chính nước Nga. Họ dường như vẫn còn dằn vặt giữa quá khứ và tương lai, giữa giữ bản sắc dân tộc và hội nhập quốc tế sâu rộng, giữa cái cũ đã thành nếp và cái mới được cho là tiêu chuẩn chung của toàn cầu hóa.

Có thể thấy rõ mớ mâu thuẫn phải giải quyết qua ví dụ nhỏ li ti là… cái nhà vệ sinh hay cái toilet, nỗi ám ảnh thật sự với du khách đường trường mỗi khi xe dừng lại nghỉ chân dọc đường. Bạn cứ hình dung nó chỉ là một lỗ khoét lộ thiên, phía dưới là thùng đựng bốc mùi mà ai yếu bóng vía bước vào tức khắc sẽ dội ngược ra. Thậm chí cả ở những quán cà phê điểm tâm bên đường – một dạng bistro của nước Nga – có sàn nhảy và máy quẹt thẻ tín dụng quốc tế, người ta cũng nói “không” với toilet có bàn cầu ngồi, nước giật xây bên trong. Và dù nóng, lạnh, tuyết rơi, súng bắn, nhất thiết bạn phải bước ra cái hố ở cách xa đó 100m. Cho nên nếu có nhu cầu thì tiện nhất – cứ làm theo kiểu thiên nhiên “nhất quận công” như ở Việt Nam – tuy rằng có hơi mắc cỡ với bạn bè năm châu.

Kể cái chuyện “văn hóa toilet” nhỏ nhặt này để thấy đôi khi cái nhỏ không được quan tâm đúng mức cũng dễ làm nảy sinh cái lớn hơn, như chuyện chảy máu chất xám mà nước Nga phải đương đầu cả chục năm qua. Người Nga kể rằng sau khi Liên Xô tan rã, các khoản trợ cấp dành cho nghiên cứu bị cắt bỏ, cộng thêm môi trường làm việc thay đổi dẫn đến sự phá sản của hàng loạt các viện nghiên cứu khoa học – niềm tự hào một thời của đất nước Xô Viết.

Khi đó, các nhà bác học đáng kính hàng tháng trời không được nhận lương, phải làm các công việc tay chân sống qua ngày hoặc chuyển hẳn qua ngạch buôn bán và ai còn đam mê với khoa học thì bỏ ra nước ngoài sinh sống. Nhưng giờ mọi thứ đã thay đổi khi nước Nga đang dần tìm ra bóng dáng của một siêu cường khoa học trước đây. Điều đó thấy rõ ở ngay trái tim Siberia lạnh giá, nơi mà Liên Xô cũ đã cho xây cả một thành phố khoa học có tên Akademgorodok – “thị trấn viện sĩ” với hơn 10.000 nhà bác học tài năng nhất chuyên thực hiện các nghiên cứu hạt nhân, các công nghệ sinh học và nano…

Sau ít năm lụi tàn cùng bầu trời tối mịt của bão tuyết Siberia, thành phố nhỏ này đã hồi sinh trở thành một thung lũng Silicon thực sự của nước Nga. Người Mỹ đã đặt cho Akademgorodok cái tên “Silicon của rừng taiga” vì nó đang là ngôi sao mới nổi trong làng công nghệ thông tin thế giới.

Tại nơi tưởng chừng như là tận cùng thế giới này, các tập đoàn IT hàng đầu như Intel, Schlumberger, HP, Microsoft, Samsung, LG… từ lâu đã cho mở các trung tâm sáng chế của mình và nói như một người bạn Nga có bằng tiến sĩ khoa học: “Các nhà lập trình chúng tôi còn giỏi hơn người Ấn Độ. Không ở đâu giỏi hơn đây”.

Và đó không phải là tự tâng bốc: hàng loạt các nhà khoa học tại đây đã nhận giải thưởng quốc gia vì có những khám phá độc nhất vô nhị, trong đó có nhà toán học L.Kantovich thậm chí còn nhận giải Nobel khoa học. Nhờ đơn đặt hàng và thương mại hóa sản phẩm, cuộc sống tại Akademgorodok đã nhộn nhịp hẳn với đầy rẫy người tai gắn Bluetooth, tay lướt iPad bên tách cà phê Capuchino nóng hổi. Tuy nhiên, đó cũng chỉ là bề nổi, phần chìm – giống như lớp băng vĩnh cửu – là nước Nga nói chung và Siberia nói riêng đang thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực chất lượng cao quả là khó làm tan chảy, khó giải quyết trong tương lai gần.

2. Có lẽ đúng là hạnh phúc không thể mua được bằng tiền, tuy có nhiều tiền thì hạnh phúc cũng dễ đến hơn. Và hơn ai hết, người Nga với thu nhập GDP đầu người khoảng 1.000 – 1.500 USD/tháng, đáng được xếp hạng các nước giàu của thế giới, đã không cảm thấy thoải mái và hạnh phúc khi chứng kiến người nước ngoài, nhất là người Trung Quốc âm thầm xâm nhập thị trường lao động và thị trường bán lẻ nước mình.

Ở đảo Olkhon, khi chúng tôi nói đùa rằng có lẽ sắp tới con cháu người Nga sẽ chào nhau bằng câu tiếng Trung “nihao” thì cô hướng dẫn viên du lịch từ thành phố Irkutsk đã bực bội cắt ngang: Tôi không thích chuyện này. Tôi sẽ chỉ lấy chồng Nga và nói tiếng Nga. Nhưng có nói gì thì nói, cô gái tuổi đời chỉ khoảng ngoài 20 trông khá xinh xắn, vốn là giáo viên tiếng Anh đã chuyển sang làm du lịch cũng thừa hiểu sự hiện diện và tầm ảnh hưởng của nước láng giềng khổng lồ này ở Baikal, nơi cách Bắc Kinh gần 4 giờ bay (thậm chí trên máy bay của Hãng hàng không Hải Nam còn có tiếp viên nữ người Nga giao tiếp được bằng tiếng Trung). Sự thật là ở trung tâm thành phố, nơi cô gái sinh sống, có hẳn một trung tâm thương mại to đùng gắn biển “Shanghai city” (thành phố Thượng Hải) bán đủ loại hàng Trung Quốc từ rẻ tiền đến đắt tiền, nghĩa là cái gì cũng có, hợp với mọi túi tiền, mọi lứa tuổi.

Và ở xa đã vậy, ở dọc biên giới Nga – Trung dài đến 4.000km tình hình lại càng không mấy thuận lợi cho nước Nga: Qua sông Amur, người Nga được phép mỗi tháng một lần mang về nước 30kg hàng hóa miễn thuế và đối với nhiều người “điểm tựa Trung Quốc” này còn quan trọng hơn là Moskva xa xôi. Có những nơi ở Viễn Đông, người ta rất khó tìm ra một mặt hàng nào đó không dán mác “Made in China”, từ thực phẩm, đồ uống, quần áo, đồ điện tử đến gạch lót đường. “Sản xuất không có lãi. Với tiền công trả cho người Trung Quốc thì thậm chí người Nga không thèm nhấc mông ra khỏi giường” – Valery, một người đàn ông đứng tuổi từng nhiều năm sống ở Trung Quốc đã thổ lộ vậy.

Đúng là tình thế đã thay đổi, trước đây người Trung Quốc sống dọc đường biên hỏi mua của người Nga đủ thứ: đồng hồ, thuốc lá, quần áo may sẵn, trang phục thể thao, còn giờ thì ngược lại. Có thể thấy rõ sự tương phản hiện giờ khi trên đất Trung Quốc bên các tòa nhà chọc trời có cả ngàn hàng quán và khu vui chơi giải trí sáng biển đến đêm khuya, trong khi nước Nga lại vắng lặng, đến trưa mà cũng chưa thấy một quán cà phê hay nhà hàng nào mở cửa. “Chắc chắn sẽ thay đổi. Không thể như vậy được” – câu này có thể nghe thấy ở mọi nơi chúng tôi qua.

Thực tế cho thấy người Nga có thể khâm phục thành tựu kinh tế và mua hàng Trung Quốc nhưng lại không mấy thiện cảm khi nói về công dân nước này. Họ cười mỉa mai giọng nói tiếng Nga đặc sệt ngữ điệu Trung Hoa tuy bản thân mình cũng chỉ lõm bõm nói được câu Nihao. “Ai ở nước Nga chịu làm việc với mấy đồng cô-pếch này?” – người Nga tỏ vẻ kinh ngạc khi chứng kiến công nhân Trung Quốc phải làm những công việc nặng nhọc nhất và chịu đựng nỗi cơ cực mỗi khi cảnh sát chặn hỏi có giấy phép cư trú tạm thời hay một loại giấy tờ tùy thân nào đó.

Giải nghĩa nghịch lý này, một nhà báo Nga ở Irkutsk nói: “Những ngành kinh tế nào tồn tại ở vùng Viễn Đông thuộc Nga? Chỉ có xuất khẩu gỗ, xuất khẩu phế liệu và nhập khẩu ô tô ngoại. Ban đầu tôi không rõ người dân lấy đâu ra tiền để mua hàng Trung Quốc khi mà tiền bạc chỉ có người Trung Quốc kiếm được, nhưng về sau mới vỡ lẽ còn có lĩnh vực làm ăn phát đạt là chặt rừng trái phép để xuất sang chính Trung Quốc”.

Như thế, nước Nga không thể mãi chỉ sống dựa vào nguồn tài nguyên giàu có và câu hỏi mà một chuyên gia kinh tế đặt ra “hiện đại hóa hay là chết?” càng có ý nghĩa thời sự… chỉ không biết nên bắt đầu từ đâu?

Datviet

 
 Từ khóa: nước Nga, Bí ẩn
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

  Ẩn/Hiện ý kiến

Những tin mới hơn

 

Những tin cũ hơn

Xem nhiều nhất
Xem dự báo thời tiết tại
Thống kê truy cập
  •   Đang truy cập 78
  •   Máy chủ tìm kiếm 1
  •   Khách viếng thăm 77
 
  •   Hôm nay 17,880
  •   Tháng hiện tại 1,338,035
  •   Tổng lượt truy cập 26,495,805
Thăm dò ý kiến

Bạn quan tâm gì nhất ở mã nguồn mở?

USD 57.6527
EUR 69.0737
HKD 73.8380
JPY 51.4848
AUD 45.8397
BGN 35.3524
CAD 46.9485
CHF 59.5278
DKK 92.9283
GBP 78.2578
KRW 50.8397
SGD 42.7881
QUẢNG CÁO TRÁI
Banner